Showing posts with label Məqalələr. Show all posts
Showing posts with label Məqalələr. Show all posts

May 27, 2013

Arxeologiya və Zaman Əlaqəsi

İbtidai-icma (Prehistory) Arxeologiyası Nədir?


Geoloji dövrlər hesaba qatılaraq araşdırıldıqda, yaşadığımız planetin 4.5 milyard ildir mövcud olduğu məlum olur. İlk formalaşan kontinental qabıq, ultramafik xüsusiyyətdəki (dəyişməyə davamlı olaraq açıq) qayalardan meydana gəlməkdə idi. Varlığın həyatı baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edən suyun mənşəyi isə Prekambri dövrünə aid edilir.
daha ətraflı...

May 25, 2013

Saxta Fosil Nədir?

Təkamül təliminə qarşı əldə bayraq kimi istifadə edilən iddialardan biri budur: "Təkamülçülər saxta fosillərlə insanları aldadır, onları meymun olmaqda ittiham edirlər! Piltdown Adamı, Yava Adamı kimi fosillər ortaya qoyaraq insanların təkamül keçirdiklərini deməyə çalışırlar! Halbuki bu fosillərin saxta olduğu X tarixdə X adlı şəxs tərəfindən aşkar edilib!
daha ətraflı...

May 20, 2013

Mutasiyalar

Bu yazımızda mutasiyalara ətraflı toxunacağıq və bəlkə də bəzi qaranlıq və çətin anlaşılan məsələləri aydınlaşdırmaq baxımından ən əhəmiyyətli yazılarımızdan biri olacaq. Çünki təəssüf ki bu gün bəzi elmdən həqiqi mənada anlayışı olmayan qaynaqlar və elm yerinə bu qaynaqları çatdıran Təhsil Nazirliyi kimi təhsil müəssisələri üzündən mutasiyalar, Təkamül Nəzəriyyəsinin mərkəzinə yerləşdirilməyə çalışılır. Bunun səbəbi aydındır: Elmi bir həqiqətə, lakin içərisindəki təsadüfilik ünsürləri önə çıxarılaraq, "Baxın, hər şeyə təsadüf gözüylə baxırlar!" şəklində şərhlər edərək elmə, elmin və elm insanlarına gözü bağlı təhqir edərək hücum edirlər. Bu insanların və təşkilatların etdiyi də açıq-aşkar budur. Hələ mövzu haqqında zəngin məlumata sahib olmayan
daha ətraflı...

May 10, 2013

İnsanın Təkamülü

Bu dəfə sizlərə insanın təkamülündən bəhs edəcəyik. Uzun bir mövzu olduğuna görə birbaşa izaha keçmək istəyirik. Dərhal başlayaq.

Ümumi olaraq, fosillər üzərindən irəliləsək, bilməyimiz lazım olan şey, yer qabığında dərinlərə endikcə zamanda geriyə getdiyimizdir. Çünki ilk fosilləşən sümüklər, yer qatlarının ən altında iştirak edir, üzərinə bir çox qat minmişdir. Həmçinin arxeologiya, paleontologiya və paleoantropologiya olduqca yavaş irəliləyirlər. Qazma metodlarını görmüsünüz, görməmisinizsə də, Böyük Kanyon qədər dərin çuxurlar qazmaq üçün belə yalnız diş fırçaları istifadəsi nümunəsini verə bilərik. Çox yavaş irəliləmək məcburiyyətindədirlər, çünki qalıqlar çox həssasdırlar və asanca dağıla bilərlər. Bu da, təkamül dəlillərinə çatma sürətimizi azaldır; lakin əlbəttə bu dərd deyil, əldəki məlumatlarla belə təkamül dəfələrlə və asanlıqla təsdiq edilir.

daha ətraflı...

May 9, 2013

Genlər Necə Dəyişilir?


Bu mövzuda ilk öncə anlamalı olduğunuz ən əhəmiyyətli məsələ budur: genlərimiz xarici dünyanı "qavramır". Çünki sizi yaradan hər şey baxdığınızda "cansız" deyəcəyəyiniz və həqiqətən də cansız olan atomlar və molekullardır. Bunların fərqli birləşməsi nəticəsində karbohidratlar, yağlar, zülallar, və s. yaranır. Bunların cəminə və bunlar arasındakı topdan əlaqəyə isə biz "canlılıq" deyirik. Halbuki "canlı" və "cansız" deyə bir anlayış əslində yoxdur. Amma bu işin çox fərqli bir ölçüsü olduğu və ayrı bir qeydə layiq olduğu üçün bu məsələni keçirəm. Burada bilməyiniz lazım olan, genlərimizin ya da hər hansı bir başqa quruluş daşımızın ətrafı və mühiti qavramadığıdır.

Yaxşı bəs bu dəyişiklik necə baş verir?

 Belə: Mutasiyalar və ya crossing-over, transpozonal sıçrayışlar və bənzəri təsadüfi hadisələr nəticəsində genlərimiz davamlı olaraq və riyazi bir təsadüfilik daxilində dəyişir. Məlumat olaraq, yalnız mutasiyalar, gündə orta hesabla 10.000 dəfə baş verir, tək bir insanda. Bunlara meyoz əsnasında meydana gələn crossing-over'dəki genetik dəyişiklikləri, hər an meydana gələ biləcək olan transpozonal sıçrayışları və s. də əlavə etmək lazımdır. Onların nəticəsində, bir növə aid bir çox fərqli növ meydana gəlir. İnsanların bir-birinə bənzəməməsi buna görədir. Əslində heyvanların hamısının içində bir çox fərqlilik var, yalnız bunları bizim gözümüz vərdiş etmədiyi üçün görə bilmərik. Eynilə çinli olmayanların "Çinlilərin hamısı bə
nzərdir!" iddiası kimi. Əslində çinlilər də bizim hamımızı bir-birimizə bənzədir. Bunun səbəbi, onların içərisində yaşamadığımız və ya sadəcə çinli olmadığımızdır. Bənzər şəkildə, sprutlar ya da göyərçinlər arasında fiziki fərqlilikləri də bir baxışda görmək çətindir, ancaq "işlək" bir göz bunu ayırd edə biləcək.

 Təsadüfən meydana gələn saysız variant (növ) təbiət qarşısında bir növ imtahana tabedir. Çünki bu müxtəliflik ümumiyyətlə təsadüfən meydana gəlir. Lakin təbiət şərtləri müəyyən anlar daxilində, diqqətə çarpandır. Məsələn bu anda, normal şərtlər altında, 20 kiloqram olaraq doğulacaq olan bir it balası, keysəriyyə yolu ilə müdaxilə edilmədiyi müddətcə öləcək, çünki anasının qarnından çıxa bilməz. Yəni embrioloji inkişaf zamanı, hamiləlik müddətinin sonundakı kilonu nəzarət edən və ya bu xüsusiyyət üzərində təsiri olan genlərin təsadüfi dəyişməsi, 20 kq'lıq bir balanı meydana gətirə bilər, ancaq bu bala təbiətdə məğlub olar. Ya da qısa boylu zürafələr budaqlara çata bilməz və ya asan cütləşə bilməz (dişilər uzun boyluları seçir) və buna görə gec, tez məğlub olarlar. Nümunələr sonsuz sayda artırıla bilər.

Bu səbəbdən, təsadüfi meydana gəlmiş olan variantlardan bir qismi, təbiətə adaptasiya ola bilmədikləri üçün uduzur. Məğlub olmaq, ölmək ya da nəsil artırmamaq şəklində görülə bilər. Bunlardan birinin meydana gəlməsi, özündəki bu müxtəlifliyi var edən genlərin balalara ötürülməməsi deməkdir (ümumiyyətlə bu "zəif" fərd ölür ya da törəyə bilmir). Beləcə o "növ" yox olur. Digər tərəfdən, genlərindəki müxtəliflikdən təbii mühitə daha çox adaptasiya olacaq şəkildə var olan bir fərdin genləri onun həyatda qalmasına və ya törəməsinə qatqı təmin edir. Beləcə o dəyişilmiş gen balaya ötürülür.

Bu şəkildə kumulyativ bir irəliləyiş əldə edilir və nəsillər sonunda, populyasiyalarda davamlı olaraq (mühit şərtlərinin dəyişmədiyi düşünülərsə) müəyyən bir istiqamətə doğru bir gen təcrübəsi meydana gəlir. Təkamül budur. Çünki müəyyən bir nəsil sonunda, artıq canlılar o qədər çox dəyişir ki, bir müddət sonra bu genlərin təcrübəsi nəticəsində dəyişən fərdlər, əcdadlarıyla (araşdırdığımız populyasiyanın ilk başdakı fərdləriylə) cütləşə bilmirlər, çünki artım mexanizmləri də dəyişir. Buna biz "növləşmə" deyirik.

Uzun sözün qısası, genlər "dəyişikliklərin lazımlı olduğunu anlamırlar". Genlər, təsadüfi olaraq dəyişirlər. Daha sonra bu dəyişiklik, təbiətdə "test edilir". Əgər ki dəyişmə canlıya fayda təmin edirsə, gələcək nəsillərə daha çox köçürülür. Əgər gen zərərlidirsə, canlı məğlub olur və o gen ötürülə bilmir. Təkamül də bu şəkildə, hər zaman o andakı mühitə ən adaptasiya ola bilmiş fərdlərin həyatda qalmaları və nəsil artırmalarıyla çox dağınıq bir cığır üzərində irəliləyir. Bu məzmunda, beynin olduqca sıravi bir orqan olduğunu və genlər üzərində heç bir təsiri olmadığını düşünmək olar.

daha ətraflı...

"Atam da insandır, uşağım da insan olacaq, eləysə fərqli bir növ necə meydana gələ bilər?"

Bir çox insanlar təkamülün necə gerçəkləşdiyini anlamırlar və adətən belə bir sual ortaya qoyurlar: "Atam da insandır, uşağım da insan olacaq, o zaman təkamül necə reallaşa bilər, fərqli bir növ necə meydana gələ bilər?Bu yazıda sizlərə bu hadisənin necə baş verdiyini izah etməyə çalışacağıq.

İlk öncə bunu demək lazımdır ki, təkamül və növləşmə 100-200 il ərzində gerçəkləşən bir hadisə deyil. Bunun baş verməsi üçün milyon illərə ehtiyac duyulur (təbii ki bu illər ərzində təkamülün sürəti azala və arta bilər). Zamanı axıb gedən bir fakt olaraq düşünəcək olsaq, bu anda hər birimiz bu zaman içərisində hərəkət etməkdə olan varlıqlarıq. Bu səbəbdən doğuluruq, böyüyürük, artırıq və ölürük. Bütün bunları orta hesabla 70-80 il içərisində edirik. 80 ilimizi kağıza kiçik bir xətt olaraq çəkdiyimizi düşünün.

Daha sonra, bu 80 ili göstərən xəttin başına, ana və atamızı əlavə etdiyimizi fərz edin. Onların birləşməsi nəticəsində biz var ola bildik. Biz onlardan doğulmuş olan bir fərdlərik. Və bəli, onlar kimi insanıq. Lakin diqqət yetirməyimiz lazım olan məsələ budur: Onlardan ciddi şəkildə fərqli xüsusiyyətlərimiz var. Davranışlarımız fərqlidir. Zəkamız fərqlidir. Meyllərimiz fərqlidir. Fiziki xüsusiyyətlərimiz müəyyən bir dərəcədə fərqlidir.

Daha da geriyə gedək. Ana və atamız üçün də 80 illik bir ömür xətti çəkək. Onların da ana və atalarını əlavə edək. Daha sonra onların da 80 illik ömür xəttlərini çəkək və onların da ana atalarını doğuş hissələrinə əlavə edək. Beləcə geriyə doğru getdiyimizdə, davamlı olaraq, ən azından uzun bir müddət insan fərdləri ilə qarşılaşarıq, bu qaçılmazdır. Lakin, məsələn 10 nəsil, 20 nəsil, deyək ki 50 nəsil geriyə getdiyimizdə, təxminən 4.000 il geriyə getmiş olarıq. Təkamül Biologiyası və onu maraqlandıran sahələr sayəsində bilirik ki 4.000 il əvvəl insan yenə insan idi. Amma yəqin ki, o dövrün fiziki, davranış və genetik xüsusiyyətləri baxımından günümüzdən tamamilə fərqli idi. İnsanların meylləri fərqli idi. Boyları fərqli idi. Ömürləri bizimkindən çox qısa idi, əksəriyyəti 30 yaşına çatmadan ölürdü. Həyatları təməldən fərqli idi. Bu, onların yetişdirilmə formalarını, bu səbəbdən bütün xüsusiyyətlərini dəyişdirirdi. Deyək ki ömürləri yenə 80 il idi (əslində 30 il qədər olsa da). Həmişə bir ömrü 80 il olaraq düşünərək daha da geriyə gedək...

Həmçinin buradakı bir başqa əhəmiyyətli məsələ, geriyə getdikcə daha çox insanı əhatə edən "nəsil ağacları" ilə toqquşmağımızdır. Yəni məsələn indiki vaxtda Azərbaycanda yaşayan bir A insanının nəsil ağacını çəkərək geriyə getdiyimizi düşünək. 4.000 il əvvələ qədər geri getdiyimizdə, yolda Gürcüstan, Ermənistan, İran, İraq, Türkiyə, Yunanıstan və s. ölkələrdən və hətta çox daha uzaq ölkələrdən insanların nəsil ağaclarını işin içinə daxil etməyə başlayarıq. Çünki bəlkə bizim 50-ci nəsildən babamızın soyu, Dünyanın tamamilə fərqli bir nöqtəsində idi. Yalnız köçlər və fərqli səbəblərlə, 50-ci nəsildən olan babamızın uşaqlarının və nəvələrinin fərqli istiqamətlərə dağılmasından ötəri o soy bizə qədər gəldi. Bu, Təkamül Müddətini anlamaq mövzusunda əhəmiyyətli bir məsələdir. Buna az sonra qayıdacağıq.

Dövrümüzdən 100 nəsil geriyə getdiyimizdə, 8.000 il geriyə getmiş olacağıq. Hələ insan, insandır. Lakin artıq 100 nəsil əvvəlki bir fərdi alıb, günümüzdəki bir fərdlə müqayisə edəcək olsaq, fərqliliklər siyahısı daha da uzun olacaq. Bioloji olaraq hələ "insan" (Homo sapiens) olan insan, fiziki olaraq olduqca fərqlidir. Daha da geriyə, 200 nəsil, 300 nəsil, 500 nəsil, 1.000 nəsil, deyək ki 2.500 nəsil getdiyimizdə, 200.000 il geriyə getmiş olarıq. Artıq bu nöqtədə ələ alacağımız bir insan fərdi ilə, günümüzdən ələ alacağımız insan fərdi o qədər fərqlidir ki, eyni növ olduqlarını söyləmək mümkün olmayacaq. Çünki hər insan ana-atadan, həmişə insan balalar doğulsa da, təbiətdə, xüsusilə vəhşi mühitdə yalnız müəyyən xüsusiyyətlərə sahib fərdlər həyatda qala bilirlər. Bu da, fiziki xüsusiyyətlərin müəyyən şəkillərdə seçilməsi və ötürülməsi deməkdir. Bu səbəbdən, yalnız ana/ata ilə bala əsasında baxsaq həmişə eyni növdən fərdlər doğulur. Lakin qarşılaşdırmağımızı və araşdırmağımızı daha geniş zaman aralığına bölsək, fərqliliklərin artmasından ötəri eyni canlıdan bəhs etdiyimizi iddia etmək getdikcə çətinləşəcək.

200.000 il əvvəl yaşayan Cro Magnon insanı, ən ilkin müasir insan fərdləri olaraq tanınmaqdadır. Əgər ömür xəttlərini daha da geriyə aparıb, on minlərlə nəsil geriyə getsəniz görəcəyiniz şey, getdikcə insandan uzaqlaşıb vəhşi heyvanlara bənzəyən fərdlər olacaq. Hər biri ana atasından alacaq, onları təkrarlayacaq, bənzəyəcək fərd kimidir. Amma araşdırma etdiyimiz aralığı genişlətdikcə bənzərliklər getdikcə azalacaq.

Bu şəkildə geriyə gedərək, əgər ömrün 80 ildə sabit olduğunu fərz etsək, 75.000 nəsil (6 milyon il) geriyə gedəcək olsaq qarşılaşacağımız, "insan" olmasını gözlədiyimiz fərdlər, indiki vaxtda görməyə vərdiş etdiyimiz şimpanzelərə bənzəyən canlılara çox bənzəyəcək. Bəlkə hələ insana aid bəzi xüsusiyyətlər görmək mümkün olacaq, ancaq əsla "Bəli, bu bildiyimiz insandır" demək mümkün olmayacaq. Lakin o canlının nəsli günümüzə doğru təqib edilsə, davamlı olaraq hər bir fərdin balaları ələ alınsa, hər səfərində kiçik fərqliliklər və təbiət tərəfindən, cütləşmə nəticəsində yaradılan müxtəliflik üzərində edilən seçmə nəticəsində, nəsillər sonunda getdikcə fərqləndirmə olduğu görülə bilər.

Burada başa düşülməsi lazım olan bir başqa məsələ budur: 6 milyon il əvvələ getdiyimizdə gördüyümüz əcdadların "şimpanzelərə" bənzədiyini dedik; ancaq bu əcdadlar qətiliklə şimpanze deyildirlər! Açıqlayaq: Necə ki, insan fərdlərindən birindən başlayıb keçmişə doğru getdiyimizdə, davamlı olaraq daha çox nəsil ağacını daxil etməyimiz lazımdırsa, 6 milyon il əvvəlinə getdiyimizdə də, şimpanzelərin nəsil ağaclarıyla qarşılaşdığımızı və bizim nəsil ağaçlarımızının onlarınkıyla toqquşduğunu görərik. Yəni, müasir dövrdə Azərbaycanda yaşayan bir insandan başlayıb geriyə doğru getdiyimizdə və eyni şəkildə müasir dövrdə Konqo çayı, Afrika ətrafında yaşayan şimpanzedən başlayıb geriyə getdiyimizdə, bizim və onların nəsil ağaclarının tam 6 milyon il, hətta bəlkə daha da əvvəlində toqquşduğunu görə bilərik. Bu da, insanlarla şimpanzelərin yaxın qohumluğunu ortaya qoyur.

Bu bizə, Təkamül Biologiyasının möhtəşəm inteqrativ və açıqlayıcı gücünü bir daha göstərir: Eyni növə aid fərdlərin nəsil ağaclarını toqquşdurmaq üçün daha yaxın keçmişə getməyimiz kifayət edərkən, fərqli növləri toqquşdurmaq üçün çox daha gerilərı getməyimiz şərtdir. Ancaq kifayət qədər geriyə getsək, məsələn 47.500.000 nəsil geriyə gedəcək olsaq, yəni təxminən 3.8 milyard il əvvəlinə qədər bu nəsil ağacını davam etdirsək, yolda qarşılaşdığımız bütün canlıların nəsil ağaclarının bir-birləriylə toqquşduğunu görə bilərik, bu da əslində yer üzündə yaşayan bütün canlıların bir hüceyrədən təkamül etdiyini və bir-birləriylə qohum olduğunu göstərir. O zamandan günümüzə doğru yaxınlaşdığımızda isə, davamlı olaraq bölünmələr olacaq, fərdlərin fərqli istiqamətlərə, fərqli coğrafiyalara, fərqli təkamül pillələrinə sürünməyi nəticəsində fərqli növlər meydana gələcək. Bu növlər, dediyimiz kimi çox uzun illərin keçməsi nəticəsində meydana gəlməkdədir. Bəli, ana-atadan bənzər fərd doğulacaq; lakin müəyyən fərqliliklərə sahib olan fərdlərin, fərqli istiqamətlərə dağılıb, fərqli seçmə təzyiqləri altında qalmaları nəticəsində, nəsillər sonunda fərqli növlər meydana gələcəkdir.

Yəni nəsil ağacımızı geriyə doğru təqib etsək, əvvəl şimpanzelərlə, sonra qorillalarla, sonra oranqutanlarla, sonra tək-tək digər "primates" ya da primat qruplarıyla, sonra digər məməlilərlə, sonra yavaş-yavaş sürünənlərin nəhəng qruplarıyla, və s. şəklində bütün canlılarla addım-addım nəsil ağacımızın toqquşduğunu görərik. Bir bananla ortaq əcdadlarımızı (təbii ki, nə bitkiyə, nə də heyvana bənzəyən bu əcdad, sadə bir təkhüceyrəli orqanizmdir) görmək üçün milyardlarla il geriyə getmək lazım olarkən, bir balıq ilə ortaq əcdadımız üçün yüz milyonlarla il geriyə, bir məməli ilə ortaq əcdadımızı görmək üçün on milyonlarla il geriyə, bir primatla ortaq əcdadımızı görmək üçün milyonlarla il geriyə, bir Kanadalı ilə ortaq əcdadımızı görmək üçün yüz minlərlə il geriyə, uzaq qohumumuz ilə ortaq əcdadımızı görmək üçün bir neçə nəsil geriyə, qardaş və ya bacımızla ortaq əcdadımızı görmək üçünsə tək bir nəsil geriyə getməyimiz, yəni öz valideynlərimizə baxmağımız kifayətdir.

Beləcə, Darwin, bu ovsunlayıcı kəşfini sadəcə bu sözlərlə izah edirdi: "Bu həyat fikrində ehtişam var!"

Ümidvarıq yazımız ağlınızdakı bir çox qaranlıq qalan sualların üzərindən xətt çəkmişdir. Həmçinin, təkamülün və növləşmənin daha da geniş izahını almaq istəsəniz Növləşmə və Növləşmə Mexanizmləri adlı yazımızı oxumağınızı məsləhət görürük.
daha ətraflı...

May 8, 2013

Krossinq-over

Bu yazımızda sizlərə Təkamülün əsas olmasa da, ikinci mexanizmləri hesab olunan, amma əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb olan proseslərdən bəhs edəcəyik. Dərhal izaha keçək.

Bu mexanizmlər, yazımızın içərisində görəcəyiniz kimi, eynilə mutasiyalar kimi təbiətə canlılıq baxımından müxtəliflik və vəsait təmin edən mexanizmlərdir. Hər hansı bir seçmə xüsusiyyətləri yoxdur. Lakin bildiyiniz kimi Təkamül, təbii proseslər içərisində canlılar arasındakı fərqliliklərin təbiət şərtləri daxilində "seçilməsi" və ya "ayırd edilməsi" nəticəsində meydana gəlir. Bu səbəbdən bu ikinci mexanizmlər və mutasiyalar olmasaydı, hər hansı bir canlı müxtəlifliyi təmin edilə bilməzdi və Təkamül baş verməzdi. Mutasiyaların yüzlərlə fərqli növünü bilirik. Üstəlik, bundan çoxunu da, bu yazımızda toxunacağımız ikinci mexanizmləri də biləcəyik.

Bu səbəbdən Təkamül biologiyasını anlamaq baxımından bu mexanizmlərin bilinməsi də çox böyük əhəmiyyət kəsb edir. Təkamüldən bir az anlayışı olan insanlar təkamül müddəti üçün müxtəlifliyi təmin edən tək ünsürün mutasiyalar olduğunu zənn edirlər. Halbuki bundan daha çoxu var və bu yazımızda sizə bunlardan bəhs etmək istəyirik. Ümid edirik ki faydalı olacaq.


Krossinq-over (Chromosomal Crossover ya da Gen Ötürülməsi), homoloji xromosomlar arasında meydana gələn genetik material (gen) ötürülməsidir. Bu nöqtədə homoloji xromosomları təyin etməkdə fayda görürük:

Homoloji xromosomlar, eyni uzunluqda, eyni sentromer (xromosom mərkəzi) mövqesinə sahib olan, eyni boyama naxışını daşıyan və hər bir lokusda (gen bölgəsi) eyni xarakterə sahib olan genləri daşıyan xromosom siyahısına deyilir. Homoloji xromosom cütləri daxilində, cütlərdən biri anadan, digəri atadan gəlir. Hər xromosomdan, iki ədəd xromatid olur və bunlara qardaş xromatidlər adı verilir. Aşağıda bunu görə bilərsiniz:




Meyoz bölünmə zamanı, Profaz-I mərhələsində sinapsis deyilən bir hadisə meydana gəlir (aşağıdaki fotoşəkildə göstərilmişdir) və homoloji xromosomlar bir-birləriylə düyünlənirlər. Bu düyün, Profaz-I mərhələsinin ortalarında başlayır və sonuna qədər davam edir. Bu müddət ərzində, homoloji xromosomların bir-biriylə bölgələri yer dəyişdirə bilər. Bu hadisəyə krossinq-over deyilir. Aşağıda bu hadisə göstərilmişdir:




İndi, çox irəli getmədən bir məlumatı vurğulamaq istəyirik: DNT dediyimiz molekul son dərəcə sıravi atomlar kolleksiyasıdır. Yalnız bu atomlar kolleksiyasının milyonlarla illik seçmə müddəti nəticəsində ona qatdığı biokimyəvi vəzifələr insanı heyrətləndirir və fövqəltəbii bir molekulmuş kimi düşünməsinə səbəb olur. Halbuki daha əvvəl də izah etdiyimiz kimi DNT də adi fizika və kimya qaydalarına tabedir, normal biokimyəvi reaksiyalar nəticəsində istehsal olunur və bütün funksiyasını bu biokimyəvi reaksiyalar sayəsində görür. Yəni onu "təsirli" edəcək heç bir əlavə xüsusiyyəti yoxdur. Bu vəziyyət, crossing-over hadisəsiylə daha da dəqiqləşir: Homoloji xromosomlar üzərindəki genlər də DNT-ni meydana gətirən atomlar və molekullar yığınıdır. Genlər bir araya gələrək DNT-ni və xromosomları meydana gətirirlər. Bu genlərin quruluşu da, olduqca sıravi biokimyəvi molekullar olduğu üçün və hər hansı bir şüura sahib olmadıqları üçün bölünmə zamanı yan-yana gəldiklərində və bir-birlərinə deydiklərində hansı xromosoma aid olduqlarının "fərqində ola bilməyəcəkləri" üzündən sıravi fizika və kimya qanunları daxilində (itələmə-çəkmə qüvvələri kimi ) bir xromosomdan digərinə keçə bilirlər. Çünki genlərin "oturduqları" bölgələr, bildiyimiz fiziki və kimyəvi bağlarla tutulur və yer dəyişdirən genlərin quruluşu bir-birinə olduqca bənzər olduğu üçün, yer dəyişmə nəticəsində xromosomda bir uyğunlaşmama meydana gəlir. Yəni irəli bir texnologiyayla krossinq-over'ə hər an müdaxilə etsək, əvvəldən hazırlamaq istədiyimiz gen kombinasiyasını, yer dəyişdirmə bölgəsinə yerləşdirə bilərik və xromosomların təbiri yerindədirsə "ruhu belə duymaz". Nəticədə fiziki və kimyəvi xüsusiyyətləri uyuşduqdan sonra, orada olan maddənin məzmunu hər hansı bir əhəmiyyət kəsb etmir.

Daha çox uzatmadan davam edək. Krossinq-over hadisəsi ilk dəfə 1909-cu ildə Frans Alfons Janssens tərəfindən müşahidə edilmişdir və "chiasmatic" olaraq adlandırılmışdır. Lakin sonradan, 1916-cı ildə, məşhur Amerikalı təkamülçü bioloq Thomas Hunt Morgan tərəfindən detalları da ortaya çıxarılmış, təcrübi olaraq göstərilmiş və "Təkamül Nəzəriyyəsinin Bir Tənqidi" (A Critique of the Theory of Evolution) adlı məqaləsində "krossinq-over" hadisəsini izah etmişdir. Hal-hazırda "chiasma" krossinq-over hadisəsi zamanı dəyişdirilən genlərin bir-birinə toxunduğu bölgə olaraq xatırlanır. Aşağıdakı fotoşəkil, Morganın krossinq-over'i izah etmək üçün istifadə etdiyi fiqurdur:




Krossinq-over'in çox da mürəkkəb olmayan biokimyası vardır: Spo11 adlı bir zülalın DNT ilə görüşməsi sonrasında meyotik rekombinasiya əməliyyatı dediyimiz bir əməliyyat başlayır. DNT-nin cüt spiralvari quruluşu helikaz kimi fermentlər vasitəsilə açılır. Eqzonükleaz fermentlərindən bir neçəsi sayəsində DNT-nin 5 'ucları həzm etdirilir və 3' ucları çıxarılmağa başlanır. Dmc1 və Rad51 zülalları tək lentli DNT hissələrini örtür və nükleoproteinlər formalaşır. Rekombinaz fermentləri sayəsində DNT lentlərindən birinin qırıq ucları, qarşı xromatidi işğal edir. Tək lentli DNT-nin 3 'ucunda olan DNT-Prime tamamlayıcı lentin genetik quruluşunun digər tərəfdəki lentə keçməsinə səbəb olurlar. Bu sırada meydana gələn xromatid ucları görüşdüyü bölgələrə chiasma, dəyişmə hadisəsinə isə crossing-over deyilir. Krossinq-over'i və parçaları izah edən gözəl bir digər vizual əlavə edək:





Daha yuxarıda da ifadə bildirdiyimizkimi, eukariotların hamısında hər bir hüceyrə bir genin iki fərqli kopiyasını daşıyır. Bu nüsxələrin hər birinə allel deyilir. Hər bir bala, hər hansı bir xüsusiyyətlə əlaqədar olaraq, ana və atasından bir allel alır. Bu səbəbdən meyoz bölünmə zamanı bir fərdin çıxardığı qametlər (artım hüceyrələri), bir sıra allelə malikdir. Bu fərdin, cütləşəcəyi fərdin artım hüceyrələri də, digər bir allel sırasına sabibdir. Bunlar, döllənmədən sonra bir araya gələrək hər bir fərddəki genetik vəsaiti meydana gətirirlər. Bu sayədə hər bir fərddə, ana və atasından gələn bir gen dəsti (allel seti) olur. Aşağıda, bu anlayışlar gözəl bir şəkildə göstərilmişdir:




Əgər krossinq-over olmasaydı, hər bir qamet tək tip allel seti daşayır olacaqdı. Krossinq-over sayəsində bu allel arasında dəyişmə meydana gəlir, beləcə saysız fərqli kombinasiya əldə edilir. Bu da, demək olar ki, hər bir spermanın və yumurtanın bir-birindən fərqli olmasını təmin edir (təbii ki mutasiyalar və daha sonra bəhs edəcəyimiz digər ikinci mexanizmlər ilə birlikdə). Qısaca krossinq-over, allellərin təsadüfi qarışığına səbəb olan təbiət hadisəsidir.

Krossinq-over əsnasında, genlərin mövqeləri dəyişmir. Bir xromosom üzərindəki bütün genlər, olması lazım olan yerlərində qalırlar. Yalnız, qarşı homoloji xromosomu meydana gətirən xromatidlərdən birindən (hər bir xromosomda iki ədəd qardaş xromatid olur) allel alınır ya da ona allel verilir. Bu sayədə, baladan ana-atanın genlərinə aid hər hansı bir kombinasiya nəzəri olaraq tapılır. Sıralamada deyil, daşınılan xüsusiyyətlərdə dəyişiklik meydana gəlir. Bu, Mendelin 3-cü qanunu:Sərbəst Paylaşma Qanunudur
.

Burada əhəmiyyətli bir məsələ də, krossinq-over'in hər gendə eyni ehtimalla yaranmadığıdır. Bunun səbəbi genetik məsafə dediyimiz və yuxarıda bəhs etdiyimiz təkamülçü bioloq Morganın şərəfinə, vahid olaraq Morgan (Mo) ilə ölçülən məsafədir. Bu məsafə bir xromosom üzərindəki genlərin bir-birindən uzaqlığını təyin edir. Çox sadə olaraq, krossinq-over'də hər genin yer dəyişdirmə şansının eyni olmama səbəbi, bir-birinə yaxın genlərin, bərabərcə ötürülmə şanslarının daha yüksək olmasındandır. Məsələn ABCDEFGHIJKLMNOPR şəklində genlər olduğunu fərz etsək və chiasma bölgəsinin mövqesindən ötəri B qarşı tərəfə köçürüləcəksə, A ilə C-dən də onunla birlikdə köçürülmə ehtimalı, P'nin köçürülmə ehtimalından çox daha yüksəkdir. Bunun səbəbi, əlbəttə, DNT-nin bir tam olması və fiziki, kimyəvi qüvvələrlə genlərin bir-birinə bağlı olmasıdır. Köçürmə zamanı köçürülən parça, qonşularını da özü ilə aparmağa çalışacaq.

Təbii ki, DNT "mükəmməl" bir molekul olmadığı üçün, tez-tez bu mexanizmdə səhvlər meydana gəlir və bunun nəticəsində krossinq-over'lər bir mutasiyaya çevrilə bilirlər. Yer dəyişdirmək üzrə qopan hissələr bəzi hallarda qarşı tərəfə çata bilmir. Və ya qarşıya keçən parçalara, mühitdə olan bəzi nükleotidlər yapışaraq artıq və səhv parçaların meydana gəlməsinə səbəb ola bilər. Bütün bunlar, çox vaxt problemli fərdlərin meydana gəlməsinə səbəb olsa da, bəzi hallarda uc dərəcədə amma sağlam fərdlərin var olmasına səbəb olur. Tamamilə sağlam ilə tamamilə xəstə arasındakı sonsuz ehtimal canlıların müxtəlifliyinə səbəb olur.

Bütün bunlardan aydın ola biləcəyi kimi, krossinq-over sayəsində canlılar arasında çox müxtəlif tiplər var olurlar. Bu tiplər həyata gəldikdən sonra, daha əvvəl açıqladığımız seçmə mexanizmlərinə tabe tutulurlar. Və bunlar arasında, həyata gəldikləri mühit şərtlərinə ən uyğun olanlar həyatda qalıb varlıqlarını davam etdirə, nəsl artıra biləcək və özlərini güclü edən kombinasiyaları balalarına ötürəcəkdir. Mühit şərtlərinə uyğun olmayan genetik kombinasiyalara sahib olanlar, daha doğrusu sahib olduğu genetik kombinasiyaya görə əldə etdiyi fiziki xüsusiyyətlər həyata gəldiyi təbiət şərtlərinə uyğun olmayanlar isə məğlub olduqları üçün bu "pis" kombinasiyaları balalarına ötürmürlər. Ən azı, yalnız Təbii Seçmə yolu ilə olan Təkamül təkcə bu şəkildə işləyir.

Göründüyü kimi, əslində başa düşülməsi çətin heç bir şey yoxdur. Fərd istəsə, bu təbiət qanunlarını asanlıqla anlaya bilər və hadisələrin meydana gəlmə zəncirini kiçik parçalara bölərək necə təkamülləşdiyini görə bilər. Bu sayədə, təbiətdəki hər bir fenomen açıqlana və Təkamül sayəsində canlılarda meydana gələn hər cür müxtəliflik asanlıqla izah oluna bilər.
daha ətraflı...

May 3, 2013

Təkamülü Təcrübəylə Müşahidə Etmək İstəyənlərə: Lenski Təcrübəsi

Bildiyiniz kimi indiki zamanda bir çox insan Təkamülün "müşahidə edilə bilinməyən" olduğunu düşünür. Əlbəttə ki, bir elm olaraq Təkamül "müşahidə olunmayan" və ya "müşahidə olunmamış" deyil; tam tərsinə, hər an, hər saniyə müşahidə edilməkdədir. Bu yazımızda sizlərə Təkamülün həqiqətən, bir insan ömrü müddətində, böyük səy və çalışqanlıqla da olsa müşahidə oluna biləcəyini göstərmək istəyirik. Elm düşmənləri, Təkamül Qaydasının qarşısına çıxarkən, "Təkamülün müşahidə oluna bilmədiyi" arqumentini istifadə edirlər. Təkamül, həqiqətən də bu insanların iddia etdiyi kimi heç bir zaman "müşahidə olunmamış"dır?

Burda göstərəcəyimiz təcrübə, Prof. Dr. Riçard Lenskinin 20 il sərf etdiyi və Təkamülün laboratoriya şəraitində müşahidə oluna biləcəyini sübut edən təcrübəsidir. Öncə, təcrübəni reallaşdıran insandan bəhs etmək istəyirik, çünki o bu hörməti haqq etmişdir:



Riçard Lenski, 13 Avqust 1956-cı ildə doğulmuş Amerikalı Təkamülçü Bioloqdur. Lenski, Oberlin Kolleci məzunudur və doktorluğunu Şimali Karolina Universitetində almışdır. Hal-hazırda Miçiqan Dövlət Universitetində alimlik etməkdədir. 1996-cı ildə prestijli elm mükafatı MacArthur Fellowshipi qazanmış, 2006-cı ildə isə Amerika Birləşmiş Ştatları Milli Elmlər Akademiyasının üzvü seçilmişdir. 17 Fevral 2010 tarixində Milli Elmlər Akademiyası Təkamülü Müşahidə Araşdırmaları Elm və Texnologiya Mərkəzini qurmuşdur.

Lenski, son vaxtlarda Təkamül və elm düşmənlərinin sıx müraciət etdiyi və Viki Vəqfinə aid "wiki Conservapedia"nın qurucusu və sahibi Andrew Schlaflyı ictimai platformada etdikləri məktublaşmada qəti bir zəfərlə susdurması və elmi bilməyənlərin elmlə başa çıxa bilməyəcəyini göstərməsiylə bilinməkdədir.

İndi isə təcrübəyə keçək:

Lenski və qrupu, başlanğıcda eyni populyasiyaya aid Escherichia coli bakteriyalarından ələ alıb, bunları 12 qrupa ayırmışlar. Beləcə bir-biri ilə başlanğıcda az qala eyni, 12 fərqli bakteriya populyasiyası əldə edilmişdir. Təcrübə 24 Fevral 1988 tarixində başladılmışdır.


Təcrübədə E. coli bakteriyalarının istifadə edilmə məqsədi, bakteriyaların bölünmə sürətinin 20 dəqiqə olmasıdır. Yəni bu bakteriyalar, hər 20 dəqiqədə 1 dəfə bölünürlər, dolayısıyla Təkamül müddətində 1 nəsli yalnız 20 dəqiqədə keçmək mümkündür. Müqayisə etmək baxımından, insanların ömrünün 80 il olduğunu və bu müddətdə ortalama 30 yaşına çatdıqlarında çoxaldıqlarını, beləcə 1 nəslin keçilməsinin 30 il qədər sürdüyünü və bu səbəblə bir insanın ömüründə ən çox 2 və ya 3 insan nəsli görə biləcəyini, bütün növlər arasında bilinən növləşmə sürətlərinin ortalaması alındığında, bir növdən yeni iki növün meydana gələ bilməsi üçün keçməsi lazım olan nəsil sayının təxminən 1000 qədər olduğunu qeyd etmək istəyərik. 1000 nəsil, insan üçün 300000 il, E. coli bakteriyası üçün təxminən 333 saat, yəni 14 gündür. Aradakı fərqi görə biləcəyinizi təxmin edirik.


Lenski, bu 12 fərqli bakteriya qrupunu götürərək davamlı çoxalmalarına şərait yaratdı. Hər bir qrupu, minimal böyümə mühitində (texniki bir termindir və bir canlının yaşaması üçün lazım olan minimum şərtləri ifadə edir) saxlamağa başladı. Hər yeni gündə, böyüyən populyasiyanın %1-lik qismini yeni bir qab içərisinə götürərək, "1 nəsil" olaraq işarələdi. Lenskinin istifadə etdiyi E. colilər, mühitdə bol qida olmadığı üçün yuxarıdakı məlumatdan daha yavaş törəyirdilər, hər 150 gündə 1.000 nəsil verməkdəydilər ( bu belə insanlarınkıyla müqayisə edilə bilməyəcək qədər sürətlidir). Lenski, bu nəsilləri Ara(-) və Ara(+) adlı bir arabinoz operonu üzərindən işarələdi və nəsilləri ayırd etməyə başladı. 12 koloniyadan 6-sı Ara(-), 6-sı Ara(+) olaraq işarələndi.

Lenski, Təkamül keçmişini araşdıra bilmək üçün "fosil dəlillərinə" sahib olmalı idi. Bunun üçün, bu şəkildə hər gün nəsilləri yazarkən, 500 nəsildə bir, yəni 75 gündə bir əldə etdiyi son nəsildən bir neçə üzvü kriyoprotektan içərisində qliserol ilə birlikdə "dondurdu" və beləcə, eynilə qalıqlarda olduğu kimi kəsilməli amma davamlı bir qeyd əldə edə bilməyi bacardı. Kriyoprotektan və qliserol içərisində saxlanan bakteriyalar, istənildiyi zaman təkrar "həll edilərək" həyatlarını davam etdirə bilməkdədir, bu da bakteriyalarda meydana gələn dəyişmələri araşdırmaq üçün yaxşı bir fürsətdir.

Lenski, davamlı olaraq bakteriyaların ortalama müvəffəqiyyətini (mean fitness) izlədi və nəsillərdən götürdüyü nümunələr üzərində əlavə təcrübələr etdi, ancaq ana nəslə əsla toxunmadı və bir təkamül müddəti şəklində izlədi və qeyd etdi.

Fevral 2010 tarixinə gəlindiyində, bakteriyalar çoxdan 50000 nəsli keçib bölünməyə davam etməkdəydilər. Bu miqdar, statistik olaraq E. coli genomunda olan bütün tək nukleotidlərin keçirə biləcəkləri mutasiyaları bir neçə dəfə keçirə biləcəyi qədər kafi müddət deməkdir.

Təcrübə, sizin də görə biləcəyiniz kimi 22 il sürdü. Bu müddətdə bir çox elmi inqilab yaşandı, internet insanların həyatına tam olaraq daxil olmağı bacardı, televiziyalar, radiolar, avtomobillər inkişaf etdi, kosmosa dəfələrlə peyk göndərildi. Ancaq bunların yanında çox maraqlı bir hadisə baş verdi: Təkamül, laboratoriyada, insanların öz gözləriylə müşahidə edildi:

Təcrübənin başlanğıcında, bir çox xüsusiyyət 12 fərqli koloniya tərəfindən paylaşılmaqda idi, çünki eyni populyasiyaya aiddilər. İlk illərdə, hər bir populyasiyanın ortalama müvəffəqiyyəti sürətlə artdı, ancaq 20.000-inci nəsildən sonra bu artım yavaşladı. Ata növlə müqayisədə yeni nəsillər daha böyük hüceyrə həcmlərinə çatdılar və populyasiyadakı fərdlərin sıxlığı azaldı. Ayrıca hər bir koloniya, qlükoza istifadə etmək baxımından atalarına görə daha müvəffəqiyyətli hala gəldi. Bunlar reallaşırdı, çünki gerçəkdə, təbii mühitlərində E. coli bakteriyaları bolca yemək tapmaqda və sərbəst yayıla bilməkdəydi. Ancaq məhdud qida mühitində və sahədə, bunlar ola bilməz və fərqli istiqamətdə təkamül müddəti başlayır.

12 nəsildən 4-ündə DNT təmiri mövzusunda problemli mutasiyalar meydana gəldi. Bu da, bu nəsillərdə daha çox mutasiya meydana gəlməsinə səbəb oldu. Lenski, 20.000 nəsil sonunda yüz milyonlarla nöqtə mutasiyası meydana gəldiyini; ancaq bunların 10 ilə 20 dənəsinin populyasiya içərisində fayda verdiyi üçün sabitləndiyini və cəmi, neytral mutasiyalarla birlikdə koloniyalarda 100 mutasiyanın sabitləndiyini (populyasiya üçün norma halına gəldiyini) təsbit etmişdir.

2008-ci ildə isə Lenski və yoldaşları daha da ciddi, əhəmiyyətli və həyəcanverici bir adaptasiya kəşf etdilər. Bu adaptasiya, 12 populyasiyadan yalnız 1-ində meydana gəlmişdi: E. coli bakteriyaları, daha əvvəl heç sahib olmadıqları bir xüsusiyyət olaraq sitrat molekullarını hüceyrə içərisinə alıb həzm edərək enerji istehsalını bacaracaq şəkildə təkamülləşmişdilər!

E. coli bakteriyaları sitrat molekulunu nəinki həzm etmək, heç hüceyrə içərisinə belə ala bilmirlər, çünki molekul çox böyükdür. Hətta bu xüsusiyyət, E. colinin xəstəlik törədici bir bakteriya olan Salmonelladan ayırd edilə bilməsini təmin etməkdədir. Ancaq təxminən 33.127-inci nəsildə, 12 populyasiyadan birində inanılmaz bir say artımı təsbit edilmişdir. Alimlər, bunun səbəbini araşdırdıqlarında, minimal böyümə mühiti daxilində olan sitrat molekullarının o populyasiyaya aid bakteriyalar tərəfindən həzm edilməyə başladığını kəşf etmişlər. Bu da, digər populyasiyalara görə bakteriyaların həyatda qalma şansını artırmaqdadır, çünki bu daha çox qida deməkdir (digər populyasiyalar sitratı həzm edə bilməyib, yalnız qlükoza ilə kifayətlənmək məcburiyyətindədir).

Lenski, dərhal əlində tutduğu krionik qalıqlara baxaraq, hansı nöqtədə bu xüsusiyyəti qazandıracaq mutasiyaların əldə edildiyini tapmağa çalışmışdır. Bu araşdırması nəticəsində, 31.000 ilə 31.500-üncü nəsillər arasında bir mutasiya meydana gəldiyini və bu mutasiya sayəsində sitratın həzm edilə bilməyə başladığını kəşf etmişdir. Ayrıca, sitratı həzm edə bilən E. coli bakteriyalarının çöldən gəlmədiyindən əmin olmaq üçün bir çox genetik işarələyici ilə nəticələri test etmişlər və bakteriyaların Ara operonu ilə işarəli olan orijinal bakteriyaların nəslindən olduğundan əmin olmuşlar.

Bütün bunlar daha da maraqlı bir kəşfə səbəb olmuşdur: 31.000-inci nəsildən əvvəlki nəsillərdən bakteriyalar götürüb, bunları başqa qablarda çoxalmağa davam etdirdiklərində, sitrat həzminin spontan olaraq yenidən təkamülləşdiyini görmüşlər. Ancaq 20.000 nəsildən əvvəl götürdükləri heç bir bakteriya, bu xüsusiyyəti təkamülləşdirməmişdir. Daha detallı etdikləri araşdırmalar nəticəsində bunun səbəbinin, 20.000 nəsildən sonra meydana gələn bir ön-faydalı-mutasiyadan qaynaqlandığını tapmışlar. Bu, o deməkdir ki: Bu mutasiya, sitratı həzm edə bilməyə səbəb olan ikinci mutasiyanın reallaşma şansını artırmaqdadır. Bu səbəbdən bu ilk mutasiyanı keçirən fərdlər, asanca sitratı həzm edə bilmələrinə səbəb olacaq mutasiyaya da açıq olmaqdadırlar. Ancaq bu ilk mutasiyaya sahib olmayan fərdlərin, tək səfərdə bu ana mutasiyaya çatmaları o qədər aşağı bir ehtimaldır ki, bunun reallaşması mümkün deyil. Ancaq bir dəfə ilk mutasiya reallaşdımı, nəhəng əhəmiyyətdəki bir hadisənin reallaşmasını təmin edən ikinci mutasiya asanca reallaşa bilməkdədir.

Həmçinin, bir başqa ümumi təkamül də hər bir populyasiyanın, daha əvvəl də dediyimiz kimi, çox daha yumru və iri hüceyrələrə sahib olacaq şəkildə təkamülləşməsidir. Bunu da araşdırdıqlarında, səbəbini tapa bildilər: Bir başqa mutasiya, Penisillin Bağlayıcı Zülal adlı bir zülalı sintez edəcək genin xüsusiyyətini dəyişdirmişdir. Və bu kəşf də başqa bir kəşfə aparmışdır: Bu zülalın dəyişməsi hüceyrə böyüklüyünü və yumruluğunu artırmışdır; ancaq eyni zamanda osmotik stressə qarşı dayanıqlığını aşağı salmışdır. Bu səbəbdən bu bakteriyalar, ata növlərə görə sabit ekoloji şərtlərdə daha qısa müddətdə yaşaya bilməkdədirlər.



Görüldüyü kimi Lenski Təcrübəsi, möhtəşəm nəticələrə imza atmış bir təcrübədir. Bu təcrübədə Lenski və həmkarları, açıq bir şəkildə bir növün, daha əvvəl heç sahib olmadığı və heç də kiçik əhəmiyyəti olmayan, nəhəng bir dəyişməni bacara bildiyini göstərmişdir. Onsuz da Təkamül bu dəyişmələrin zaman içərisində sayca və keyfiyyətcə yığılması nəticəsində, nəvə növlərin əcdadlarıyla cütləşə bilməyəcək qədər fərqliləşməsi deməkdir. Əgər E.coli bakteriyaları, cinsi olaraq cütləşən fərdlər olsaydılar, bir müddət sonra bu tip xüsusiyyətlər və bu xüsusiyyətlərin genlərdəki əks olunmaları o qədər çox olacaqdı ki, təcrübənin ən başındakı qablardakı fərdlərlə cütləşdirilməyə çalışıldıqlarında genləri uyğunlaşmayacaq və balalar çıxara bilməyəcəkdilər. Beləliklə, Təkamül tam olaraq budur.

Təkamülün gerçək olmadığını iddia edənləri, təcrübəni təkrar etməyə və ancaq ondan sonra şərh verməyə dəvət edirik.
daha ətraflı...

April 29, 2013

Kimyəvi Təkamül: İlk Hüceyrənin Yaranması

Bu dəfə sizlərə Yerdə həyatın necə yarandığından bəhs edəcəyik. Bu yazımızdan sonra, düşünürük ki, bir çoxlarınızın ağlındakı suallar cavablanmış olacaq. Elə isə dərhal başlayaq.


PRİMİTİV HƏYAT ƏVVƏLİ YER

Arxaik Okean






















Üfüqdə gözlə görülə biləcək qədər uzanan su kütlələri. Dalğaları qıran nə bir torpaq parçası, nə də hər hansı bir sahil, yalnız içində karbon tüstüsü ehtiva edən vulkanlar və 4 milyard il əvvəl demək olar ki bütün yer üzünü örtən böyük bir okean.

Yer hələ dincliyə və sakit bir mühitə qovuşmuş deyil. Okeana düşən meteorit yağışları və asteroidlər bütün planetə yayılan böyük şok dalğaları meydana gətirir. Bu kosmik bombalamaların gətirib çıxardığı yüksək və qovurucu temperatur dənizləri qaynadaraq nəhəng su kütlələrini buxarlar halında atmosferə yüksəldir.

 Bu kosmik vuruşmalar arasında qalan müddətdə isə şiddətli qasırğalar əsir və yüksək gərginlikli milyonlarla şimşək və ildırım atmosferi titrədir. Bu dövrdə çox yaxın bir orbitdə Yer ətrafında dövr edən və gecələr səmada böyük həcmdə görünən Ay, planetimiz üzərində böyük bir cazibə qüvvəsi meydana gətirir və bunun meydana gətirdiyi dəniz dalğaları da bütün yer üzündə oynadılır.



















Ay isə bundan daha əvvəl, təxminən 500 milyon il əvvəl, başqa bir səma cisminin Yer ilə toqquşmasından meydana gəlmişdir və planetimizə yalnız 20.000 km uzaqlıqdakı bir orbitdə fırlanır. Lakin növbəti bir neçə milyard il ərzində kiçik addımlarla orbitindən uzaqlaşmağa başlayacaq.

Bu dövrdə atmosfer çox az nisbətdə oksigen ehtiva edir və karbondioksid və digər zəhərli qazlarla doludur. Günəş isə bu sis pərdəsinin arxasında yalnız çox zəif bir şəkildə parlasa da, yer üzünə ölümcül ultrabənövşəyi şüalarını yayır. Bu cəhənnəm bənzəri planetdə yaşayan heç bir canlı tapıla bilməz.

Yer bu dövrdə yalnız enerji və metallar, duzlar, minerallar kimi cansız maddələrin təyin və idarə etdiyi bir planetdən başqa bir şey deyil. Buna baxmayaraq, bu planeti digər planetlərdə olmadığı qədər dəyişdirəcək bir müddət meydana gəlməyə başlayır. Bu müddət ərzində Cansız maddələrdən Canlılıq meydana gəlir.






















Dəniz Bacaları və Qara tüstülər (Black Smoker)

Meydana gəlmə mərhələsi okeanların dərinliklərində bir yerdə başladı. Atomlar birləşib zəncirlər meydana gətirmiş, molekullar bir-birləriylə işə başlamış, nəticədə ilk canlı və ilk hüceyrəni meydana gətirmişdir. İbtidai bir orqanizm, arxaik bir bakteriya, mikroskopik, zəif və incə olmasına baxmayaraq bu ilk canlı olur.

Bir membrana ilə ətrafdan aləmdən qorunmuş bədənə sahib olan bu orqanizm biokimyəvi reaksiyaya başlamaq üçün enerjidən istifadə edərək bu reaksiyalar sayəsində maddələr mübadiləsinə sahib olur. Sonunda öz quruluş planını genetik şifrələr şəklində içində saxlayır, öz kopyalarını meydana gətirmə qabiliyyətinə sahib olaraq arta bilən bir orqanizm meydana gəlir.

Həyatın əsas vəsaitləri olan ən sadə hüceyrələr də olduqca qəliz quruluşdadırlar. Tək bir bakteriya hüceyrəsi zülallar kimi 26 milyon molekuldan və bu molekullardan hər biri yüz mindən çox atomdan ibarətdir. Bu maddələr öz içində işləyir və böyüyüb çoxalmaq üçün hər saniyə 200 min yeni molekul meydana gətirir.

4 milyard il əvvəl planetimizin həyata əlverişli olmayan bu şərtləri altında belə zərif molekulların tamamlanmış və yetkin strukturları harada meydana gəlmiş ola bilərdi?

O dövrdə qaynaşan planetdə qorunmaq üçün ən əlverişli mühit dənizlərin dibi ola bilərdi. On kilometrlik dərinliyə sahib olan arxaik okean, burada böyük su layları qoruma qalxanı vəzifəsini yerinə yetirir. Ultrabənövşəyi şüaları əmib qarşısını aldığı kimi asteroid toqquşmaları nəticəsində yaranan şok dalğalarını da zəiflədərək təsirsizləşdirir. Gün işığından uzaq qalan bu qaranlıq mühitdə bəzi bölgələrdə olan yer altı qaynaqlardan isti sular okeana qarışır. Bu hidrotermal mənbələrdən bəziləri ərimiş qayalıqların üzərində yerləşir. Dəniz suları aşağılarda qaynar maqma otaqlarının olduğu yerə enib çökdükdən sonra, orada yenə yüksək istiliklərə çataraq təkrar yuxarılara çıxır və dənizə qarışır.


















Dəniz döşəmələrindən fışqıran yeraltı suların temperaturu 400 C istiliyə qədər qalxır. Bu yüksək temperaturda həyatın meydana gəlməsi üçün ehtiyac duyulan həssas molekullar nə meydana gələ, nə də bir yerdə qala bilərlər. Buna baxmayaraq vulkanların aktiv olduğu bölgədən bir az daha uzaq yerlərdə daha sakit su qaynaqları var. Buralarda dəniz suları çatlaqlardan və yarıqlardan keçərək yer altında 8 km qədər dərinliklərə enə bilir. Orada da qayalıqlarla reaksiyaya girərək mineralları həll edir, digər tərəfdən bu reaksiyalar nəticəsində də isinir. Bu istiləşməyə baxmayaraq dəniz bazasından təkrar yer üzünə çıxdığında isə yalnız 40-90 C arasında temperatura sahib olur və yapışqan mayeyə çevrilir. Bu yapışqan mayenin ətrafındakı okeandan tamamilə fərqli bir quruluşa sahib olması da onu kimyəvi olaraq ətrafından ayıran başqa bir xüsusiyyətidir. Atmosfer çox yüksək nisbətlərdə karbon ehtiva etdiyindən bu qaz kütlələri dənizlərə qarışaraq həll olunur və bütün okeanı turş bir şorbaya çevirir.

Bir-birindən fərqli bu iki məhlulların qarşılaşdıqları yerlərdə isə kimyəvi reaksiyalar meydana gəlir. Bunun nəticəsi olaraq minerallar dəniz diblərinə çökərək orada depozit meydana gətirir və bu layların üstündə də minlərlə il ərzində formalaşan və boyu bir neçə metrə çatan Bacalar yüksəlir. Bu Bacalar da içlərində məsamə və kanallardan ibarət olan bir şəbəkə ehtiva edir.

Bu dənizaltı kaminlərin xarici dəmir sulfiddən ibarət olan (Fe S və Fe S2) bir köpüklə örtülür. Dəmir sulfid, hal-hazırda dəniz suyunda həll olan dəmir və kükürdün bir-birləriylə reaksiyasından meydana gəlir. İsti qələvi təzyiqi altında da millimetrin mində biri qədər kiçik köpüklər şəklində çölə atılırlar. Bu köpüklər cansız və içi boş olan sahələrdən meydana gəlirlər. Buna baxmayaraq bu günki hüceyrələrin əcdadları hesab olunurlar.


Bu kiçik köpüklər başlanğıcda yalnız dərinliklərdəki reaksiyaların meydana gətirdiyi maddələri ehtiva edən isti qaynaq sularından başqa bir şey ehtiva etmirlərdi. Belə olduğu halda bu vəziyyətiylə belə həyatın maraqlı xüsusiyyətlərindən biri olan qoruyucu membranaya sahib idilər.

Bu şəkildə öz içlərində bağlı və kiçik bir sahə meydana gətirərək dəmir sulfid təbəqəsindən ibarət olan qabıq bir kapsula içində xarici aləmdən izolyasiya olunmuşlardı. Bu mineral qabıq, köpük içində bağlı qalan molekulları okeandakı xaosdan kifayət qədər qoruya biləcək sərtliyə də sahib idi. Eyni zamanda ətrafındakı bəzi maddələri əmə və içinə ala biləcək xüsusiyyətləri var idi.

Bu kiçik mikrokameraların içində isə tamamilə özünə xas kimyəvi bir mühit yaranacaqdı. Bu köpüklər gələcək həyatın təməlini meydana gətirəcək olan bir toz ilə yuyunub təmizlənəcəklərdi.


























Heç bir element karbonu və bütün mümkün molekulları meydana gətirməyə və bir yerdə tutmağa əlverişli deyil. Çünki karbon kimyəvi olaraq reaksiyaları olduqca sevən və birləşən elementdir. Karbon atomu bir-biriylə düzülə, bu şəkildə müxtəlif formada halqalar, zəncirlər qura bilər.

Bu quruluşa da yenə hidrogen, oksigen, azot və ya kükürd kimi başqa elementlər də əlavə olunub inşa edilə bilər. Hər karbon atomu eyni anda dörd başqa atomla birdən bağlana bilər.

Hərçənd bu proseslərdə ortaya çıxan kombinasiyalar "ölü" kombinasiyalar da olsa, bəzi molekulyar strukturlar hazırda mikroskopik kiçiklikdəki maşınlara oxşayır. Məsələn, başqa molekulları daşıyaraq transport edə bilir, atom əlaqələrini kəsə bilir və ya bu şəkildə bir-biriylə birləşərək başqa xüsusiyyətlərə sahib olan yeni və mikroskopik kiçik maşınlar meydana gətirə bilir. Bu kiçik maşınlar nə edə bilirlərsə, bunu yalnız karbon atomlarının inşa etdiyi strukturlar sayəsində edirlər.

Belə molekulların meydana gələ bilməsi və CO2-dən asılı olan karbonun ortaya çıxa bilməsi üçün yenə enerji lazım idi. Enerji isə dərinliklərdən yüksələn qaynaq suları ilə birlikdə planetə yayılırdı. Dərinlərdə kimyəvi köpüklər və mikrokameraların içindən axaraq yayılan qaynaq suları bolca hidrogen ehtiva edirdi, hidrogen də karbon içində olan karbonla birləşirdi.

Hərçənd bu reaksiyalar çox yavaş baş versə də, mikrokameraların ətrafını saran dəmir sulfid qabığı bu iki elementin birləşməsində katalizator təsiri yaradaraq kimyəvi reaksiyaları sürətləndirmə işini görür. İlk karbon-hidrogen birləşmələri də bu şəkildə meydana gəlməyə başlayır.

Bunun yanında ilk hüceyrənin prototipi və əcdadı sayıla biləcək bu hüceyrə-əvvəli quruluşa, kimyəvi balanssızlıq vəziyyəti, ehtiyacı olduğu daha çox enerjiyə qovuşma prosesində xidmət edəcəkdi. O dövrdə daha çox turş olan dəniz suyu bu kimyəvi köpüklər və mikrokameraların ətrafını saracaq, buna qarşı otaqcıq yaradıb köpüklər içindəki qələvi maddələrlə dolu qalacaqdı. Bir-birindən fərqli bu iki məhlul arasında isə enerji fərqliliyi və balanssızlığı meydana gəlmişdi. Turşu içindəki elektrik yüklü hissəciklər aşağı axan su kimi alkalik məhlula doğru axmağa başlayacaqdı. Bu şəkildə dənizlərdəki bu kiçik elektrik yükləri də mineral qabığın içindən keçərək kameralara soxula biləcəkdi. Bu hissəcik enerjisi də kimyəvi reaksiyaların baş verməsində böyük əhəmiyyət daşıyacaqdı.

Hərçənd hidrogen və su içində həll olunan karbondioksid başlanğıcda formeldehyd kimi yalnız dörd atomdan ibarət olan sadə maddələr yaratsa da, bir müddət sonra karbonun yanında hidrogen və oksigen kimi başqa elementlər də bağlanaraq daha kompleks strukturlar və maddələr meydana gətirəcəkdi.

"Tikinti materialları" isə bu otaqcıqların içində artıq mövcud idi. Çünki dərinlərdəki qaynaq suları keçdikləri yerlərdə müxtəlif maddələrlə qarşılaşır və bu maddələri də tərkibinə alırdılar. Məsələn, azotdan ibarət olan kəskin qoxulu ammiak kimi.



















Mikrokameralar

Okean döşəməsindəki bu termal bacalar kimyanın biologiyaya çevrilməsində və Canlılıq dediyimiz həyat dövrünün başlamasında dəstəkləyici xüsusiyyətlər daşıyırdı. Okean döşəməsindəki termal bacalar hər baxımdan həyatın ortaya çıxmasını dəstəkləyəcək xarakterli olub isti yeraltı sulardakı metan, ammiak, fosfor-kükürd-hidrogen kimi müxtəlif birləşmələri tərkibində toplaya bilirdi. Bu xüsusiyyətləri sayəsində həm vulkanik bölgələrdən gələn xam maddələrlə zəngin idi, həm də kristal səthlərin və mikroskopik kameraların olduğu məsaməli strukturları ilə ilk kimyəvi reaksiyaların baş verdiyi və mobil komponentlərin qorunduğu bölgələr idi. Bu sadə komponentlər təbiətin laboratuar sistemində daha sonra şəkər, amin turşusu və nuklidlər kimi daha müxtəlif kompleks üzvi komponentləri meydana gətirəcəkdi.

Bu kiçik kameralardan hər biri sınaqlar edilən bir laboratoriyanı xatırladır. Bunların içində isə hidrogenin daşıdığı enerji və hüceyrənin daxili ilə xarici arasındakı elektrik yüklərin fərqliliyinin yaratdığı təsir, bir çox kimyəvi maddələrin bir-biriylə reaksiyaya girmə imkanı tapmasına və bir-birləriylə qarışmasına kömək edir.

Baca divarlarında bu şəkildə saysız laboratoriyalar bir-birinin ardınca düzülürdü, hər birinin ehtiva etdiyi kimyəvi məhlul digərləri ilə fərqlilik göstərirdi və yenə hər birində fərqli kimyəvi mühitlər və buna bağlı olaraq da fərqli şərtlər və şəraitlər meydana gəlirdi. Necə ki isti mənbələrdən olan məsafədən asılı əsas məhlullar ya isti ya da daha soyuq olurdusa, eyni zamanda kameradan kameraya da molekulların sıxlıqları və konsentrasiya nisbətləri də fərqliliklər göstərirdi.

Boş kameralarda meydana gələn bu labirint quruluş sanki müxtəlif təcrübələrin parallel edilə bildiyi bir laboratoriya kompleksinə oxşayırdı, daim yeni reaksiyaların test edildiyi sınaq mühitini xatırladırdı.

Bu reaksiyalardan bəziləri sürətli, amma nəticəsiz bir şəkildə sona çatarkən, digərləri də çıxışsız bir yola girərək nəticəsiz qalırdı. Bəzi mikrokameralarda isə boş otağı tıxayıb dolduran, yapışqan qətrana oxşayan maddələrdən başqa bir şey meydana gəlmirdi.

Digər mikro reaktorlarda isə daha kompleks kimyəvi proseslər yavaş-yavaş yetkinləşirdi. Çünki ilk və hələ çox sadə olan reaksiyalarda meydana gələn maddələr yalnız gələcəkdə reallaşacaq reaksiyalar zəncirinin başlanğıcına xidmət edəcəkdi. Bu şəkildə yavaş-yavaş davamlı olaraq ara produkt maddələri meydana gətirəcək olan kimyəvi reaksiyalar zənciri və prosesləri meydana gələcəkdi.




























Bu köpük bənzəri kameralarda ən çox hidrogen istifadə edən və bu şəkildə ən çox enerji ortaya çıxara bilən reaksiya növləri də prioritet qazanmağa başlayacaqdı. Əgər daha çox enerji qazanımı olsa daha əvvəl meydana gəlmiş olan bu ara maddələr bir-biri ilə daha çox reaksiyaya girə biləcəklərdi. Bunun yanında hər hansı bir enerji çoxluğu olmadan bir-birləriylə reaksiyaya girə bilməyəcək kombinasiyalar da olmayacaqdı. Bu şəkildə ana reaksiyadan ayrılan yan reaksiyalar da qüvvəyə girib molekulyar müxtəlifliyi artıracaq və zenginləşdirəcəklərdi.

Sonunda bəzi kameralarda təkrar yeni başlanğıclar edə bilən stabil quruluşdakı kimyəvi dövr meydana gələcəkdi. Kiçik ölçülü nano fabriklər kimi davamlı molekullar düzülüşü və birləşmələri ortaya çıxacaqdı. Bu molekullar da getdikcə sıxlaşaraq boş olan kameraların içini dolacaqlardı. Bu molekullar şorbasının bir qismi digər qonşu kameralara axıb qarışdığında isə orada da bənzər reaksiyaya gətirib çıxaracaqdı. Bu yolla müvəffəqiyyətli bir kimyəvi reaksiyalar zənciri ətrafındakı saysız qonşu kameralara da keçərək yayılacaqdı.

Cansız köpüklərdə bu şəkildə, xüsusilə daha stabil və daha çox enerji ortaya çıxara bilən reaksiyaların həyatda qala bildiyi, bir növ
kimyəvi təkamül adıyla xarakterizə edilə biləcək bir mübarizə başlamış oldu.

























İlk Amin Turşuları və Peptidlərin Yaranması

Yavaş-yavaş bu proseslərlə daha kompleks molekullar yetkinləşməyə və tamamlanmaya başlayır. Köpüklər arasında süründürülən bu ilk böyük və çox atomlu konstruktiv strukturlar içində amin turşuları ilk sırada gəlir. Bu gün belə hər hüceyrədə milyonlarlasına rast gəlinən amin turşuları həyatın kimyəvi təməl daşlarıdır. Necə ki amin turşuları bir boyunbağının muncuqları kimi bir-birlərinin ardına düzülür və bu şəkildə bildiyimiz zülalları meydana gətirir.

Həyatın quruluş daşları olaraq adlandırılan Karbon, Hidrogen, Oksigen və Azot öz aralarında birləşərək su, metan, ammiak, hidrogen sianid və karbondioksid kimi daha böyük molekullar meydana gətirəcək, bunlar da sonra amin turşuları, lipidlər, şəkərlər, pirimidinlər və nukleik turşuları və sonunda bu molekullar da içlərində enerji qaynaqları daşıyan mikrokameralarda birləşərək adına zülal və DNT dediyimiz daha böyük molekulların meydana gəlməsini təmin edəcəkdi.

Kameralarda qısa bir müddət içində get-gedə daha uzun ipliklər meydana gətirməyə başlayan amin turşuları, uzandıqca bir-birləri ətrafında dolanaraq yumaqlaşmağa və bu gün bildiyimiz o xüsusi sarmal şəkillərini almağa başlayırlar. İrəlidə bir hüceyrənin bütün həyati vəzifəsini boynuna götürəcək olan ilk zülal molekulları bu şəkildə meydana gəlməyə başlayır.

Bəzi zülallar bir hüceyrənin forma və şəklini stabilizə edərkən, digərləri iki müxtəlif maddə arasındakı reaksiyaları tətikləyir, bir başqası isə hüceyrə membranında özünə bir yer taparaq qalıcı olaraq oraya yerləşir.



















İlk Nukleotidlər və Nukleik Turşuların Yaranması

Bunların yanında parallel olaraq həyat üçün əhəmiyyətlilik daşıyan başqa bir maddə qrupu da erkən meydana gəlməyə başlayır. Bu maddə qrupu da irəlidə genlərin təməl daşı olacaq olan nukleotidlər olacaq. Tam mənasıyla bu dövrdə 5 növ fərqli nukleotidlər meydana gəlirdi. Bunlardan hər biri fərqli şəkər molekullarından, zəngin enerjili fosfat birləşmələrindən və də 5 müxtəlif variasiyaları olan nukleik turşu bazalarından birindən meydana gəlir, necə ki sırayla adenin, sitozin, guanin və urasil meydana gəlib.






















Əvvəllər həyati əhəmiyyət daşıyan bu maddələr əsas məhlul içində yalnız seyrək olaraq üzürdü. Bacalardaki istilik fərqləri isə onları bu dar kameralarda get-gedə daha çox toplaşmağa və bir araya gətirməyə məcbur edirdi.

Çünki bu bacaların isti qaynaqlara baxan üzündə divar məsamələri daha isti, amma okeana baxan tərəfdəki divarların məsamələri isə daha soyuq idi. Bu istilik fərqlilikləri də bir-biri ilə əlaqəli olan kameralar arasındakı sular və mayelər ilə gəzməyə və yayılmağa başlayır. Bir qismi su axımlarıyla qoparılan, digər bir qismi isə istilik enerjisinin verdiyi güclə hərəkət edən Nukleotidlər də bu məsamələr sisteminin alt qismlərində milyonlarla dəfə sıxlaşmağa başlayır.

Bu şəkildə sıxlaşaraq bir araya toplanan nukleotidlər amin turşularında olduğu kimi daha uzun zəncirlər qurmağa başlayaraq ribonukleik turşuları (RNT) meydana gətirirlər.



















İlk RNT-nin Yaranması

Müxtəlif formalardakı nukleotidlər hansı sıraya görə bir-birləriylə düzülmüşlərsə, hər bir RNT molekulu da müəyyən və özünə xas bir formaya görə şəkillənərək yumaqlaşmış ipliklərə bənzəməyə başlayır. Ehtimalla RNT molekulları ilk əvvəllər kameralarda yalnız enerji anbarları olaraq enerji daşıma vəzifəsi görürdülər. Enerji saxlayaraq ehtiyac olduğunda başqa bir reaksiyanı bəsləyərək aldıqları bu enerjini geri verirdilər.

RNT molekulları bəlkə də amin turşularının uzun zəncirlər qura bilməsini sürətləndirirdi; RNT sayəsində amin turşuları daha tez və sürətli bir şəkildə zülallar formalaşdırırdı. Müasir hüceyrələrdə RNT molekullarının düzülüş şəkli amin turşularının da düzülüş şəklini təyin edir və zülal molekulunun düzülüş quruluşunu da əvvəldən bildirir.

lk hüceyrədə bu addıma necə çatıldığı hələ tam olaraq bilinmir. Araşdırmaçıların dediklərinə görə ehtimalla RNT molekullarının müxtəlif şəkilləri və RNT-nin hər birinin sahib olduğu enerji ilə amin turşularının enerjilərinin bir-birləriylə təsiri kobud bir seleksiyanın meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur.

Lakin bilinən və sabit olan bir şey var, o da həyat əvvəli hər hansı bir dövrdə bəzi kameralarda kimyanı biologiyanın eşiyinə daşımış olan bir addımın atılmış olduğu. Zülallar və RNT-nin bir-birlərini dəstəklədikləri, RNT molekullarının bu tip zülalların meydana gəlməsini artırdıqları, buna qarşılıq olaraq zülalların da RNT molekullarının özlərini sintezləyərək çoxalmalarını dəstəkləyərək kömək etmiş olduqları.

RNT molekullarının quruluşu və şəkli yalnız hansı zülalların yaradılacağını təyin edir, eyni zamanda bu molekullar eyni məlumatla özlərini də artırmağa nail olur. Bu mənada RNT molekulları öz içlərində bir quruluş planı da daşıyır. Beləliklə kameralarda ilk genetik molekulları təşkil edən və kimyəvi proseslərə təsir edən, eyni zamanda özlərini sintezləyəcək şəkildə məlumat toplayıcıları vəzifəsinə də yiyələnirlər.

Molekulyar quruluş daşları nukleotidlərdə yaranan və özlərini çoxaldaraq nəsillərini gələcəyə daşıya bilən bu kompleks düzülmələr ilə primitiv bir genetik şifrə də ilk dəfə doğulmuş olurdu. Bu müddət də bir quruluşun canlı olaraq təyin edilə bilməsində əhəmiyyətli bir meyar olacaqdı.
























İlk DNT-nin Yaranması

RNT molekulları çox möhkəm və stabil olmadıqlarından məlumat daşıyıcıları olaraq dezavantaja sahib idilər. Davamlı qırılıb parçalanaraq forma və funksiyalarını itirirdilər.

Neçə milyon və ya min il sürdüyünü hələlik kimsə tam olaraq bilməsə də gələcək bir zamanda hələ hüceyrə içindəki prosesləri idarə edən RNT molekulunun yerini daha yeni, sabit və çox daha möhkəm quruluşlu başqa bir genetik molekul alacaqdı. Bu yeni genetik molekul isə bir-birlərinə spirallarvari şəkildə sarılmış ipliklərdən ibarət olan DNT (Deoksiribonukleik turşu) olacaqdı.

Bioloqların tərifinə görə demək olar ki, orqanizm sayıla biləcək bir proto-hüceyrə beləcə molekulyar şorbadan doğulmuş oldu. Bu proto-hüceyrənin ətrafını qucaqlayan bir membrana var idi və eyni zamanda maddələr mübadiləsi də edə bilirdi. Bunun yanında öz genetik şifrəsinin kopyasını edərək arta bilirdi və yan kameralara gələcək nəsilləri ötürə bilirdi.

Ön hüceyrə hesab edilə biləcək bu quruluş, DNT-lərinin dəyişikliyə uğramasıyla birlikdə özünü də dəyişdirə bilirdi. Çünki hansı düzülüşə görə sıralanıbsa, o şəkildə də müxtəlif zülal molekulları meydana gətirə bilirdi, bunlar da yeni kimyəvi reaksiyaları tətikləyirdi.

Həyatın qabaqcılları olan bu strukturların edə bilmədikləri yeganə şey öz başlarına hərəkət edərək irəliləyə bilməmələri idi. Çünki bir mineral pərdənin içində bağlı idilər. Bir yarısı canlı olan maddələrdən, yəni genetik maddələr və biomolekullardan, digər yarısı da özünü bir qabıq kimi örtən ölü maddələr və minerallardan meydana gəlirdi.

Bu qəribə, yarı canlı-yarı ölü, hermafrodit quruluş həyat əməliyyatlarını və həyati prosesləri
reallaşdıra bilmək üçün hələ özünə forma verən bu minerallara ehtiyac duyurdu. Dənizaltı buxarların quruluşu xarici faktorlar tərəfindən qırılıb parçalandığında ehtiva etdiyi həyat eliksiri də köpükcüklərlə birlikdə dənizə qarışıb qeyb olurdu.























Yağ Turşuları və Lipidlərin Yaranması

Sağlam qalan və işləyə biləcək haldakı bacalarda isə biokimyəvi reaksiyalar yaxında, su keçirməyən lipid yağlar kimi daha başqa birləşmələrin meydana gəlməsinə səbəb olacaqdı. Bu lipidlər başlanğıcda hüceyrə pərdəsinin minerallarından ibarət olan Panzer divarı daxili üzündə toplanır və oralarda kiçik ləkələr meydana gətirirdi. Daha sonralar isə bu ləkələr bir-birləriylə qarışıb əriyərək kiçik kameraların bütün divarlarını əhatə etməyə başlayacaqdı. Bu yağ-lipid təbəqəsi zaman içində orqanizmin hüceyrə pərdəsinin tamını meydana gətirəcək və gen molekullarına öz quruluş planını da əlavə edəcəkdi.

Nəhayət bu arxaik hüceyrələrdən bəziləri, turşulu dəniz duyğusu ilə dərinliklərdən gələn baza məhlulları arasında var olan və həyati əhəmiyyət daşıyan bu balanssızlığı öz başlarına meydana gətirməyə başlayacaqdı. Ehtimalla bu müddət ilk olaraq isti mənbələrdən daha uzaqda qalan kameralarda reallaşmışdır. Bu mənbələrdən daha uzaqda qalan kameralarda baza məhlulları dəniz suları ilə daha çox qarışdığına görə azalmış olacaqdı və özünü saran turş dənizlə olan dəyər fərqi də azalacaqdı.

Bu bölgədə, elm adamlarının təxmin etdiklərinə görə - davamlı olaraq təkrarlanan forma dəyişiklikləri üzündən hüceyrə pərdəsi xaricindəki elektrik yüklü parçacıqları bir nasos kimi hüceyrənin içinə çəkən zülal molekulları meydana gələcəkdi. Bu şəkildə xarici və daxili dünya arasındakı kimyəvi prosesləri dövrəyə soxmağa yarayan, davamlı və zəngin gərginlikli bir elektrik gərginliyi meydana gətirə biləcəkdi.

Beləliklə dənizaltı bacasının ola biləcək bir parçalanması və ya öz içinə çökməsi bu strukturlar üçün artıq ölüm fərmanı mənasına gəlməyəcəkdi, bu şəkildə ön hüceyrələr yetkinləşmiş və xarici dünyaya açılmağa hazır hala gəlmişdilər. Əksinə bu onlar üçün artıq bir qurtuluş olacaqdı. İlk tamamlanmış hüceyrələr artıq yatdıqları kürtdən çıxmağa hazır idilər.



daha ətraflı...
 
Copyright © 2014 Həyatın Təkamülü • All Rights Reserved.
Distributed By MyBloggerThemes | Design By Templateure
back to top